Konspiracja polska
w Rumunii 1939-1945
Tom I 1939-1940

Tadeusz Dubicki

---

Dzieje konspiracji wojennej stanowią jeden z najczęściej opisywanych fragmentów polskiej historii najnowszej. Jednak w całym szeregu publikacji niezwykle ważnych dla odtworzenia całości obrazu tego zagadnienia, brak było dotychczas pracy poświęconej polskiej konspiracji wojennej w Rumunii. Można postawić tezę, że aktywność Polaków na tym terenie jest mało znana nawet wśród badaczy zagadnienia konspiracji wojennej.

Istnieje kilka przyczyn takiego stanu rzeczy, wśród których na pierwszym miejscu należy umieścić istniejące w Polsce do 1989 r. ograniczenia cenzuralne, wynikające w tym przypadku z okoliczności, iż konspiracja polska w Rumunii swoją działalnością obejmowała tereny znajdujące się po 17 września 1939 r. pod okupacją sowiecką. W ówczesnych realiach nie mogły się ukazywać publikacje, w których głównymi przeciwnikami polskich kurierów, emisariuszy, gońców czy agentów były służby NKWD, milicji i innych organów sowieckich. Z tego powodu do dziś pozostają niemal nieznane zasługi "białych kurierów" idących z - i do Rumunii. Należy zauważyć, że nie mieli oni także tak kompetentnego świadka wydarzeń, jakim był Tadeusz Chciuk "Celt", który na emigracji ocalił od zapomnienia analogiczne akcje kuriersko-łącznościowe prowadzone z - i na Węgry. Najbardziej znane i powszechnie udostępnione są w kraju losy kurierów "tatrzańskich", którzy mieli to "szczęście", że ich przeciwnikami byli Niemcy, co nie podlegało zapisom cenzuralnym.

Inną okolicznością mającą znaczny wpływ na stan wiedzy w interesującej nas kwestii, był ograniczony dostęp do materiałów źródłowych, wynikający z ich szczególnej proweniencji - jako wytworzonych przez instytucje, które z natury rzeczy nie były zainteresowane szerokim ich udostępnianiem, przy czym dotyczyło to zarówno strony polskiej, jak również sowieckiej i rumuńskiej. Należy też zaznaczyć, iż część tych materiałów - wytworzonych przez polskie organizacje i instytucje w Rumunii - uległa zniszczeniu (celowemu spaleniu) w chwili ewakuacji z Rumunii. Potwierdzają to zwłaszcza spisy zniszczonych w ten sposób akt Bazy Łączności "Bolek" i Ekspozytury "R" (wywiad), a więc kluczowych instytucji konspiracji polskiej w Rumunii. Trzeba jednak dodać, iż pozostała część tej dokumentacji, różną drogą, m. in. przez Stambuł, została przewieziona do Wielkiej Brytanii i była następnie sukcesywnie udostępniana badaczom, przy czym proces ten trwał jeszcze w latach 90.

Ograniczone możliwości prowadzenia badań wynikały także z niedostępności materiałów zgromadzonych przez służby sowieckie, które z zasady nie udostępniają materiałów wywiadowczo-agenturalnych. Dopiero ostatnio dotkliwą tę lukę wypełniły w jakimś stopniu opublikowane zbiory dokumentów. Dostępność do równie ważnych dla tematu archiwów rumuńskich jest wypadkową różnych czynników, niemniej ostatnio udało się autorowi przezwyciężyć te trudności.

Rozległość problematyki wchodzącej w zakres zagadnienia konspiracji polskiej w Rumunii znalazła swoje odbicie w przeprowadzonej kwerendzie, która objęła: Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Historii Ruchu Ludowego, Centralne Archiwum Wojskowe, Archiwum Wojskowego Instytutu Historycznego oraz placówki zagraniczne: Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Instytut Józefa Piłsudskiego w Londynie i Studium Polski Podziemnej w Londynie. Ponadto placówki bukareszteńskie: Arhiva Ministerului Âparari Naţionale oraz Arhiva Serviciul Români Inteligence.

Stosunkowo niedużą liczbę publikacji, które choćby w niewielkim tylko stopniu dotyczyły badanego zagadnienia, autor uzupełnił kilkudziesięcioma relacjami archiwalnymi oraz uzyskanymi bezpośrednio od uczestników i świadków wydarzeń.

Ważnym elementem uzupełniającym jest materiał ikonograficzny, służący "ocaleniu od zapomnienia", zwłaszcza odnosi się to do osób szczególnie zasłużonych dla konspiracji.

Konstrukcja pracy opiera się na założeniu, iż winna ona dać wszechstronny obraz wysiłku różnych instytucji, służb, organizacji i indywidualnych osób działających w - i z Rumunii na rzecz szeroko rozumianej konspiracji, którego efekty miały służyć okupowanemu krajowi.

Wyjaśnienia wymaga przyjęty zakres czasowy określony w tytule pracy. Obejmuje on okres od początków polskich działań konspiracyjnych w Rumunii aż do chwili likwidacji podstawowych struktur działających na tym polu. Ze względów konstrukcyjno-merytorycznych w kilku przypadkach cezurę tę nieco przekroczono (utworzenie Bazy "Bolek II", działalność "Biura Polskiego"), jednak w zasadzie dalsza działalność konspiracyjna prowadzona przez Polaków w Rumunii przedstawiona zostanie w II tomie pracy, obejmującym lata 1941-1945.