W 2001 roku minęło pięćdziesiąt pięć lat od daty rozkazu Szefa Sztabu Głównego, który nakazał rozpoczęcie prac nad historią wojenną Wojska Polskiego. "Opracowanie - brzmiały słowa rozkazu - ma dać wierny obraz wysiłku Polskich Sił Zbrojnych, dokonanego da obrony i odzyskania niepodległości Rzeczypospolitej, podając tylko bezspornie stwierdzone fakty i ich związki przyczynowe. Musi ono być dokumentem bezwzględnej prawdy historycznej. Poza tym powinno stanowić mocną podstawę dla przyszłych, bardziej szczegółowych studiów historycznych i wojskowych".

Wkrótce później nastąpiła likwidacja Polskich Sił Zbrojnych, po której wyznaczeni do pracy w Komisji Historycznej b. Sztabu Głównego oficerowie znaleźli się bez środków do życia, bez możności zdobycia drugiego zawodu i bez tej opieki jaką gwarantuje swym żołnierzom własne państwo. Rozkaz pozostał jednak rozkazem i nikt z członków Komisji Historycznej, ani wówczas, ani przez następne 50 lat, nie uważał się za zwolnionego od obowiązku jego wykonania. Środki finansowe zostały uzyskane dzięki mądrej gospodarce, bez uciekania się do pomocy instytucji lub społeczeństwa na obczyźnie, zaś w kosztach wydawnictw nie znalazły się autorskie honoraria, gdyż takich nigdy nie było. Od czasów demobilizacji, do dnia dzisiejszego, członkowie zarządu Komisji, oraz ofiarny personel biurowy, nie otrzymują za swoją pracę wynagrodzenia. Bowiem nie honorarium, lecz honor służby dla Rzeczypospolitej jest najwyższą nagrodą.

PRZESZŁOŚĆ

W roku 1923 Instytut Historyczno-Naukowy został połączony z Sekcją Historyczno - Naukową Oddziału III Sztabu Generalnego. Z połączenia tego zostało utworzone Wojskowe Biuro Historyczne, podległe Generalnemu Inspektorowi Sił Zbrojnych. WBH składało się z następujących wydziałów:

1. Wydział Wojen Dawnych,

2. Wydział Wojny Światowej,

3. Wydział Formacji Polskich,

4. Wydział Wojny Polsko - Bolszewickiej.

WBH publikowało "Przegląd Historyczno - Wojskowy".

Kolejnymi szefami WBH byli:

gen. bryg. Julian Stachiewicz (w latach 1923-1925 orz 1926-1934), gen. bryg. Marian Kukiel (1925-1926), płk Bronisław Rakowski (1934-1939).

5 września 1939 r. WBH zostało częściowo ewakuowane do Rumunii, gdzie szefem Biura został mjr Otton Laskowski. Rozkazem gen. bryg. M. Kukiela z dnia 4 marca 1940 roku, WBH zostało odtworzone jako część Ministerstwa Spraw Wojskowych w Paryżu. Zadania Biura zostały ustalone następująco:

1. Gromadzenie dokumentów, opracowanie i ogłaszanie materiałów historycznych dotyczących wojen polskich, łącznie z kampanią wrześniową 1939 r.

2. Udostępnianie odpisów dokumentów szefowi Biura Rejestracji i Biura Personalnego w Ministerstwie Spraw Wojskowych.

Po zakończeniu działań wojennych z Niemcami, Sztab Główny utworzył Komisję Historyczną Kampanii Wrześniowej i Polskich Sił Zbrojnych walczących na obczyźnie. Komisja ta działała pod przewodnictwem gen. dyw. Tadeusza Kutrzeby i jego zastępcy gen. dyw. Mariana Kukiela.

Równocześnie została utworzona Podkomisja Historyczna Armii Krajowej pod przewodnictwem płk. dypl. Stanisława Lityńskiego. Obie te Komisje zostały następnie scalone rozkazem Szefa Sztabu Głównego z dnia 10 grudnia 1946 roku, tworząc organizację nazwaną pierwotnie Samodzielną Sekcją Badań Wojskowo - Historycznych, a przemianowaną później na Komisję Historyczną b. Sztabu Głównego.

Komisja uzyskała następnie, jako instytucja naukowa, status angielskiej instytucji charytatywnej oraz osobowość prawną. W sierpniu 1950 roku Komisja zakupiła dom przy ulicy Woodville Gardens 19, w londyńskiej dzielnicy Ealing, który stał się wówczas i jest do tej pory jej siedzibą.

12 października 1972 roku Komisja Historyczna zawarła umowę z Instytutem Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego o wzajemnych stosunkach i współpracy tych dwóch instytucji. W imieniu Komisji umowę podpisali gen. dyw. Stanisław Kopański i płk dypl. Zygmunt Jarski, a w imieniu Instytutu podpisy złożyli amb. Edward hr. Raczyński i płk dypl. Stanisław Leśniowski.

Zgodnie z umową Komisja zachowała pełną samodzielność w gospodarowaniu swoja siedzibą, inwentarzem i kapitałem, oraz w swoich pracach naukowych pod kierownictwem Komitetu Komisji.


W roku 1972 skład Komitetu Komisji był następujący:

1. gen. dyw. Stanisław Kopański,

2. płk dypl. Zygmunt Jarski,

3. ppłk dypl. Bohdan Mincer,

4. płk Adam Sawczyński,

5. kmdr Bohdan Wroński.


Skład osobowy Komitetu może się uzupełniać lub rozszerzać drogą kooptacji. Oprócz osób stanowiących początkowy skład Komitetu, w Komisji działali również w ubiegłych latach gen. bryg. Tadeusz Pełczyński, gen. bryg. Henryk Piątkowski, ppłk dypl. Mieczysław Topolnicki, ppłk dypl. Stanisław Snarski.

Owocem ich pracy było dzieło "Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej", w następujących tomach i częściach:

Tom I, Kampania Wrześniowa, Części 1, 2, 3, 4, 5,

Tom II, Kampania na Obczyźnie, Części 1, 2,

Tom III, Armia Krajowa.

Do niedawna to podstawowe dzieło historyczne prawie nie było dostępne dla Czytelników w Polsce, będąc na liście zabronionych wydawnictw. W roku 1993 Komisja Historyczna b. Sztabu Głównego przekazała do kraju większość posiadanych egzemplarzy.

Oprócz działalności wydawniczej, jako instytucja naukowa grupująca wielu wybitnych oficerów, Komisja prowadziła także wielostronne studia wojskowe, służąc wskazówkami i pomocą ruchowi niepodległościowemu w kraju. W ostatnich latach znanymi i cenionymi stały się "briefingi" dla niewielkiego grona osób, na tematy bezpośrednio związane z sytuacją militarną Polski.

TERAŹNIEJSZOŚĆ

Wraz z upadkiem systemu sowieckiego i rządów PRL, Komisja Historyczna b. Sztabu Głównego rozpoczęła natychmiast działalność zmierzającą do zaspokojenia najpilniejszej potrzeby społeczeństwa, jaką był głód prawdy historycznej, szczególnie w dziedzinie wojskowości. W tym celu zostało założony wespół z warszawską Oficyną Wydawniczą "Adiutor", wydawnictwo "Mars" z siedziba redakcji w Warszawie. Na wydawnictwo to składają się półrocznik "Mars. Problematyka i Historia Wojskowości. Studia i Materiały", oraz Biblioteka "Marsa". "Mars" jest jedynym w Polsce niezależnym czasopismem tego typu. Każdy tom "Marsa" liczy przeciętnie około trzystu stron tekstu. Zaś w ramach Biblioteki "Marsa" ukazały się dotychczas następujące tytuły:

tom 1 - Grzegorz Łukomski, Rafał E. Stolarski, Walka o Wilno. Z dziejów Samooborony Litwy i Białorusi 1918-1919, Warszawa 1994,

tom 2 - Jan Tarczyński, Krzysztof Barbarski, Adam Jońca, Pojazdy w Wojsku Polskim 1918-1939, Pruszków 1995,

tom 3 - Edward M. Car, Kobiety w szeregach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie 1940-1948, Warszawa 1995,

tom 4 - Helmuth von Moltke, O Polsce, Warszawa 1996,

tom 5 - Przemysław A. Szudek, W służbie Marsa, Warszawa 1996,

tom 6 - Jarosław Wołkonowski, Okręg Wileński Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej w latach 1939-1945, Warszawa 1996,

tom 7 - Kazimierz Badziak, Gienadij Matwiejew, Paweł Samuś, "Powstanie" na Zaolziu w 1938 roku. Polska akcja specjalna w świetle dokumentów Oddziału II Sztabu Głównego WP, Warszawa 1997,

tom 8 - Grzegorz Łukomski, Wojna domowa. Z dziejów konfliktu polsko - litewskiego 1918-1920, Warszawa 1997,

tom 9 - Paweł Samuś, Kazimierz Badziak, Giennadij Matwiejew, Akcja "Łom". Polskie działania dywersyjne na Rusi Zakarpackiej w świetle dokumentów Oddziału II Sztabu Głównego WP, Warszawa 1998,

tom 10(1) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 1. Baza w Budapeszcie, Warszawa-Londyn 1998,

tom 10(2) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 2. Baza w Bukareszcie, Warszawa-Londyn 1999,

tom 10(3) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 3. Baza w Stambule, Warszawa-Londyn 1999,

tom 10(4) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 4. Baza w Kairze, Warszawa-Londyn 2000,

tom 10(5) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 5. Baza w Sztokholmie, Warszawa-Londyn 2000,

tom 10(6) - Leonidas A.B. Kliszewicz, Placówki wojskowej łączności kraju z centralą w Londynie podczas II Wojny Światowej. Tom 6. Baza w Atenach, Warszawa-Londyn 2002

tom 11 - Jerzy Ciesielski, Dzieje Archiwum Wojskowego 1918-1939. Warszawa-Londyn 1999

tom 12 - Przemysław A. Szudek, W służbie Marsa. Tom I, wydanie II poprawione, Warszawa-Londyn 2002

tom 13 - Przemysław A. Szudek, W służbie Marsa. Tom II, Warszawa-Londyn 2001

tom 14 - Mieczysław Stachiewicz, Wspomnienia wojenne. Warszawa-Londyn 2003

tom 15 - Przemysław A. Szudek, Notatnik Bellony. W służbie Marsa. Tom III, Warszawa-Londyn 2003

tom 16 - Rafał E. Stolarskik, Oficerowie kontaktowi - cudzoziemcy w Wojsku Polskim 1918-1945.

Redaktorem naczelnym zarówno "Marsa" jak i Biblioteki "Marsa" jest red. Rafał E. Stolarski (Warszawa), jego zastępcą mgr Aleksander J. Szkuta (Londyn), a seretarzem redakcji Grzegorz Łukomski. Ponadto w skład redakcji wchodzą: Tadeusz Dubicki, Bogusław Polak i Przemysław A. Szudek.

Równolegle z opisaną wyżej działalnością, Komisja pracuje nad ukończeniem dzieła "Polskie Siły Zbrojne w Drugiej Wojnie Światowej", to jest nad następującymi tomami:

Tom I, Część 6 (Kampania Wrześniowa po dniu 17 września 1939 roku),

Część 7 (Działania lotnictwa w Kampanii Wrześniowej 1939 r.),

Tom II, Część 3 (Kampanie na Obczyźnie).

Indeksy (osobowy, geograficzny i jednostek wojskowych) do wszystkich części Tomów I i II.

Pracę nad tymi tomami prowadzi poważny zespół naukowy, składający się z historyków zarówno z Polski jak i z Anglii.

Obecny skład Komisji Historycznej b. Sztabu Głównego:

Zarząd Komisji ("Komitet"):

1. inż. Krzysztof Barbarski,
2. płk inż. Edward M. Car,
3. inż. Franciszek M. Fryc
4. ppłk prof. dr hab. Franciszek A. Karbownik,
5. ppłk prof. dr hab. Tomasz Piesakowski,
6. dr Andrzej Suchcitz,
7. mgr Aleksander J. Szkuta (przewodniczący),
8. Andrzej K.M. Szkuta,
9. płk Przemysław A. Szudek,
10. mgr Jan Tarczyński,

Współpracownicy Komisji:

1. prof. dr hab. Tadeusz Dubicki (Łódź),
2. prof. nadz. dr hab. Grzegorz Łukomski (Poznań),
3. prof. nadz. dr hab. Włodzimierz Kozłowski (Łódź),
4. Igor Kraiński (Włocławek),
5. prof. dr hab. Bogusław Polak (Koszalin),
6. red. Rafał E. Stolarski (Warszawa),
7. prof. dr hab. Ryszard Szawłowski (Warszawa).

The Polish Historical Commission is fifty five years old. It was formed on orders of the Chief-of-General Staff (No 709/S.S./45, London 10 Dec. 1946) with the brief to produce the official history of the Polish Armed Forces in the Second World War. Although the Polish Forces were disbanded soon afterwards, the Commission continued its work. It was staffed by officers who, in consequence of poland's loss of independence, were forces to remain in exile.

In pursuance of the original order, the Commission has subsequently published nine large volumes of history, with two more still to follow. Until the collapse of Soviet Russia and her vassal regimes, these volumes were banned in Poland. Now they are avidly read.

To satisfy the general need of the Polish readership, the Commission launched a magazine of its own, with the editorial office in Warsaw. "Mars" (Armed Forces History and problems) is the name of the magazine, each volume of which contains about 300 pages of text with illustrations. It is unique in Poland, both in subject matter and in its high editorial standards. Complementary to "Mars" is "Mars Library" (Biblioteka Marsa). The Library publishes books, mainly of Polish military history. At present, the books are published at the rate of two annually.

Unaided and receiving no material assistance from any quarter, the success of the Commission's 50 years activity, is due to hard work, good management and to the sense of duty towards their Country, by small bands of dedicated men.


Komisja Historyczna b. Sztabu Głównego Polskich Sił Zbrojnych
19, Woodville Gardens, London W5 2LL, Anglia - England
tel./fax (0-20)89977965

Oficyna Wydawnicza "Adiutor"
Redakcja "Marsa" i Biblioteki "Marsa"
skr. poczt. 36, 00-955, Warszawa 15, Polska - Poland
tel./fax (0-22) 6217917
e-mail: wydawnictwo@adiutor-mars.com.pl